كه خداى تعالى فرموده : « سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّه الْحَقُّ أوَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ » « 1 » و نيز فرموده : « وَفِي الأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ . وَفِي أَنْفُسِكُمْ أفَلا تُبْصِرُونَ » « 2 » . و اما اينكه چرا معرفت و سير انفسى از سير آفاقى بهتر است شايد از اين جهت باشد كه معرفت نفس عادتا خالى از اصلاح اوصاف و اعمال نفس نيست ، بخلاف معرفت آفاقى ، توضيح اينكه : نافع بودن معرفت آيات بطور كلى براى اين است كه معرفت آيات به خودى خود آدمى را به خداى سبحان و اسماء و صفات و افعال او آشنا مىسازد ، و مىفهماند كه خداوند متعال زنده اى است فنا ناپذير ، و قادر دانايى است كه قدرتش مشوب به عجز و دانائيش آميخته با جهل نيست ، و اينكه خالق و مالك هر چيزى خداى تعالى است ، اوست كه پرورش دهنده و مراقب اعمال هر فردى است ، خلق را آفريد بدون اينكه حاجتى به آنها داشته باشد ، و خلقتش صرفا براى اين بود كه به هر يك از آنها به مقدار استحقاق و قابليتش انعام كند ، آن گاه در روز جمع و قيامتى كه در آمدنش شبهه اى نيست همه را جمع نموده ، كسانى را كه بدى كرده‌اند به عمل بدشان جزا داده و كسانى را كه احسان كرده‌اند به نيكى پاداش دهد . اين مطالب و نظائر اينها معارفى است كه اگر آدمى بطور محكم و مستدل به آنها راه يابد به حقيقت و واقع زندگيش راه يافته و با كمال وضوح مىبيند كه زندگيش دائمى و پايدار و سعادتش جاودانى و هميشگى است ، و آن طور كه به نظر اشخاص سطحى مىرسد فانى و ناپايدار و آن چنان كه آنان خيال مىكنند سرسرى و از روى هوس نيست ، اينجاست كه آدمى به يك موقف علمى مواجه مىشود كه وى را در دنيا و آخرت به اين حق يعنى به تكاليف و وظائفى كه نسبت به پروردگار خود و همچنين نسبت به همنوع خود دارد هدايت مىنمايد ، و اصولا از برخورد به اين موقف علمى بوده كه جميع طوايف بشرى حتى وحشىها و صحرانشينان ، سننى براى زندگى خود وضع كرده و يا از ديگران اخذ و اقتباس نموده و به آن ملتزم شده‌اند ، و اين بسيار روشن و جاى هيچ ترديد نيست كه طوايف بشرى با اينكه در تشخيص نوع زندگى بعد از مرگ اختلاف دارند ، ليكن عموما احساس كرده‌اند كه پس از

--> ( 1 ) به زودى نشانشان مىدهم آيات آفاقى خود را و آياتى كه در نفس خود آنها داريم تا اينكه روشن شود برايشان اينكه پروردگار حق است ، آيا بس نيست براى روشن شدن حقانيت پروردگارت اينكه او بر هر چيز حاضر و شاهد است . سوره حم سجده آيه 53 . ( 2 ) و در زمين آياتى است براى دارندگان ايمان و يقين و در نفسهاى خود شما ، آيا هنوز نمىبينيد . سوره ذاريات آيه 21 .